domingo, 11 de junio de 2017

Lendo entre liñas

     Os Clubs de Lectura do Xoán Montes volvimos saír tralas pegadas dos escritores e escritoras que nos fan crer na ansia de imaxinar e de ir máis aló das nosas posibilidades.
     Este ano tocou matemáticas, un campo agochado, case que secreto para a mayoría dos lectores cativos. E non é que non haxa libros, é que hai medo -ou respeto- por aquilo que se di de que as mates son difíciles ou aburridas. Pois nada máis lonxe da realidade, a literatura xuvenil sobre temas matemáticos ou sobre as persoas que as cultivaron, son amenas e, ás veces, trepidantes. Só hai que probar. 
    E con ese fin puxémonos en marcha. Primeiro, coñecer a alguna figura senlleira: apostamos polo matemático e gran astrónomo Ramón Mª Aller, visitamos a súa casa en Lalín, sorprendímonos co seu despacho e alucinamos co seu observatorio astronómico, o primeiro de Galicia, no que realizou sorprendentes descubrimentos.
     A media mañá visitamos o Concello de Lalín, situado nun edificio senlleiro, moi moderno, que acadou varios premios de arquitectura. Os propios autores da obra remárcano como unha estrutura aberta, case un campo matemático cheo de curvas, porque as distintas construccións son redondas, a imitación dos nosos antigos castros. Alí se atopa tamén o Centro de Interpretación Castrodeza, un espazo que pon en valor a cultura castrexa, as formas de vida dos nosos antepasados e as lendas tradicionais. Esta visita resultoulles moi atractiva aos rapaces porque se achegaron ao pasado guiados por pantallas interactivas e salas de son e proxeccións múltiples que chamaron a súa atención. 
A mediodía fomos a procura dun espazo verde para comer, e que menos que percorrer parte do famoso paseo fluvial de Lalín, onde atopamos frescor e acougo. 
      Pola tarde, fixemos dúas visitas moi interesantes, unha á Casa do Patrón, un museo etnográfico con trece salas de exposición distribuídas por tres edificios, onde se poden ver os antigos hábitos de vida dos nosos ancestros, oficios esquecidos, unha taberna, un forno o una forxa tradicional con todos os utensilios, ferramentas e enseres, tamén unha escola. O alumnado retrocedeu no tempo máis de cen anos e descubriron un mundo no que para conseguir algo, tiñas que facelo ti mesmo.
      E o derradeiro periplo levounos a un sitio fascinante, o Pazo de Liñares, unha construcción restaurada do século XVII, casa natal do aviador Joaquín Loriga, que dende 2.014, baixo o nome de Espazo Liñares, funciona como un contenedor cultural multidisciplinar no ámbito galego. O pazo alberga o Museo Galego da Marioneta, con pezas incribles dos cinco continentes que levantaron a admiración dos cativos. O edificio en si é digno dunha visita, cos seus amplos salóns e a enorme lareira, pero a información que contén, tanto da restauración como da figura do gran aviador Loriga, convírteno nunha parada fundamental en calquera visita á comarca do Deza.
      Quixemos ler entre liñas, si, as liñas do ceo e do tempo, os contornos da terra e as parábolas do pobo, o simbolismo das curvas e a maxestuosidade das rectas. O deseño da vida, vaia.

domingo, 7 de mayo de 2017

Xa non estou aquí, de Iria Misa

Convence a obra de Iria Misa, sabe de que fala. É docente e nótaselle. Coñece aos adolescentes, e aos país, e aos profes. Na súa novela recorre á inseguridade, á necesidade, á falta de tempo para falar…e escoitar, non deixa títere con cabeza.
 Aos meus lectores da ESO, cáseque todas nenas, doéulles: sentíanse identificadas. Pero non tanto como vítimas - de ida e volta - senón como fillas, como amigas, como seres humanos. “Hai xente que ten problemas”, dicían, ou “non sei por que lles gusta meterse en líos”, ou “por que non queren ser normais”. A normalidade ou a falta dela, escolle. Trátase diso? Para máis tarde recuar, analizar cada situación por separado, recoñecer que cada persoa é un mundo e as súas circunstancias.
 Falamos moito da busca de identidade na adolescencia, do recoñecemento por parte dos demais, da soidade e da falta de entendemento entre os dous bandos en liz: os novos e os vellos. Con todo, recoñecían o esaxerado dalgúns comportamentos, por unha parte e por outra, o tira e afrouxa, a farsa do quid pro quo: estes rapaces hedonistas con e contra eses adultos ausentes.
 Chamoume a atención que case tod@s coñecían a existencia dese novo xogo mortal, a balea azul, nada como andar no fío da navalla para sentirse vivos. Como na novela de Misa, vanse propoñendo distintas probas que hai que superar, ata chegar á definitiva, o suicidio, unha aniquilación en diferido a pagar en cómodas cotas mensuais. Hai que velo para crelo. Algunas nenas estaban case asustadas, os demais explicábanllo. Non sería mellor, e concluínte, que estas cousas se falasen na casa, e que non tivesen os nenos que enterarse por unha profe, ou peor, polos seus compañeiros, que quizais non dispoñen de información veraz e aló se nos podía ir todo?
 Pais e nais, definitivamente, aquilo do sentidiño dos vellos debería estar máis de moda ca nunca.

jueves, 16 de marzo de 2017

NEMO ou de que facer se non queres dicir o teu nome

   Non todo o mundo sabe que o nome do famoso capitán do Nautilus de Verne foi escollido polo seu autor dun xeito consciente, asumindo o que na súa época era sabido por toda a xente letrada, e que hoxe en día, lonxe de ser coñecido, nin sequera é oído, visto ou lido en ningunha rede social, e polo tanto descoñecido, obsoleto, finiquitado. Como moito, algúns frikis recordan aquilo de que o protagonista de Matrix tamén se chama Nemo, un nome inventado, claro, futurista, algo terá que ver coa ciencia, ou mellor, coa tecnoloxía, esa nova divinidade idolatrada…

   Pois ben, velaí que David Morosinotto publica unha novela destinada á rapazada que leva ese título, Nemo, o rapaz sen nome, e que presenta a un protagonista arrichado, digno avatar adolescente daquel héroe verniano. A idea de ocultar o seu verdadeiro nome para fuxir dun pasado que o persegue, caracteriza ao personaxe e mergulla aos lectores nun clima de misterio e heroicidade. Dese xeito, a obra faise de fácil lectura, axudada por uns secundarios moi interesantes, sobre todo esa rapaza rebelde que desexa transgredir as ríxidas normas que lles foron impostas ás mulleres no século XIX.
   Unha lectura recomendable para os nosos preadolescentes. E por se algún estuvese lendo esta reseña (a esperanza é o último que se perde), vou estenderme de máis explicando de onde tomou Verne a idea literaria para o nome do seu protagonista (Outij en grego, Nemo en latín, que significa Nadie):
    No canto IX da Odisea de Homero, despois de que o cíclope Polifemo devorase a catro compañeiros de Ulises mentres permanecen encerrados na cova, o heroe grego planifica a súa venganza. 
   Ofrécelle viño ao cíclope e este, entusiasmado, pregúntalle a Ulises ou Odiseo polo seu nome: 
 “ Dame máis viño de bon grado e dime agora o teu nome para que che ofreza o don da hospitalidade (…)”
 E Odiseo respóndelle: 
 “ Pregúntasme, Cíclope polo meu ínclito nome. Direicho ao momento(…), o meu nome é Ninguén, e Ninguén chámanme miña nai e meu pai, e todos os meus compañeiros.” 
   Máis tarde, Odiseo cegará o único ollo de Polifemo, quen, preso de grandes dores, chama a berros aos seus irmáns cíclopes que viven nas covas cercanas, dicindo:
 “ Que gran sufrimento padeces, Polifemo, para gritar desa maneira (…)? É que algún dos mortais está levando os teus rabaños… ou estate a matar con engano ou coas súas forzas? 
 E contestoulles o poderoso Polifemo:
 “Amigos, Ninguén estame matando con engano, e non coas súas forzas.“
 E eles contestaron e dixéronlle aladas palabras: “ Pois se Ninguén te ataca e estás só…é imposible escapar da enfermidade do gran Zeus. Suplica ao teu pai Poseidón, o soberano.”
 Así dixeron e marcharon.

domingo, 12 de marzo de 2017

Jane, el zorro & yo, de Fanny Brit

Acabamos de ler no club dos pequenos a suxerente obra de Fanny Brit, un alegato contra a soidade e o vacío no que se ven inmersos moitos adolescentes que comparten connosco este mundo cambiante e cruel.
 O que se narra na novela gráfica podería ser considerada como a consabida historia de bulling que vemos cada día nos medios de comunicación. Non obstante, as ilustracións de Isabel Arsenault convirten o relato nunha destacada obra de arte cargada de simboloxía, algo que non pasou desapercibido aos nosos pequenos lectores.
 Os tres personaxes do título, como guías narrativos, mergúllannos en mundos completamente distintos e, con todo, complementarios. Como en A Divina Comedia de Dante, vemos o paso de Héléne, primeiro polo inferno, máis tarde polo purgatorio, e por fin alcanzando o ceo da man dun raposo vermello e de Jane Eyre, dous personaxes literarios, prototipos de intelixencia, valentía e adaptabilidade, xusto o que necesita a protagonista para poder superar todos os obstáculos froito da súa baixa autoestima. De novo a literatura como refuxio e inspiración, tamén no ámbito persoal. O Principiño de Saint- Exupéry lle amosa a esencia das relación humanas, o camiño a verdadeiro sentido da amizade …E despois, pouco a pouco, pequenos retazos de cor en tonalidades pastel ata a explosión cromática final que describe o cambio que se produce na protagonista, esa penosa metamorfosis vital que significa a perda da inocencia, o abandono da infancia para tomar as rendas da túa propia vida.


Visualmente, a ilustración resulta cautivadora e significativa. O debuxo en blanco e negro no principio, a medio camino entre a luz e a oscuridade, reflexa os sentimentos da pequena e a súa vida diaria triste e gris. Entre medias, a lectura de Jane Eyre, ela sempre de negro pero con toques de cores cálidos no fondo, que simbolizan a paixón e a súa determinación. Por último a raposa, de vermello brillante, como símbolo de enerxía e poder, un animal que se achega a Hélène, que non a desprecia como os humanos, que como en

Don't be a bully, loser. from Emanuele Colombo on Vimeo.

martes, 21 de febrero de 2017

La flor púrpura, de Chimamanda Ngozi Adichie

Chimamanda Ngozi Adichie es una joven autora nigeriana que se traslada a Estado Unidos para completar sus estudios. Su primera novela es la que nos ocupa, La flor púrpura, obra de gran aceptación y muy bien acogida por la crítica. 
 La obra se desarrolla en la tierra de Chimamanda, Nigeria, y, a través de la primera persona narrativa, la joven de quince años, Kambili, nos relata la historia de su familia, en un ambiente de inestabilidad política.
 La familia de Kambili disfruta de un privilegiado nivel económico. Ella y su hermano mayor, Jaja, viven en una lujosa casa y asisten a un buen colegio. El padre es un respetado hombre de negocios en Enugu, población en la que residen. 
 Todo parece transcurrir con normalidad, sin embargo, sufrimos con la protagonista la férrea dictadura a la que el padre, Eugene, somete a su mujer y a sus hijos. El fanatismo católico y enfermizo del padre se refleja en la atmósfera familiar intolerante y claustrofóbica. En una ocasión, Kambili nos muestra a su padre “agitando el cinturón y lanzándolo contra madre, contra Jaja y contra mí mientras mascullaba que el diablo no lograría vencer”. Sirva como ejemplo de barbarie este castigo atroz que soportan “por comer diez minutos antes de la misa”. Otras razones similares esgrime el padre para exhibir su cruel brutalidad (por no ser la primera de la clase le escalda los pies a Kambili, derramando agua hirviendo de una tetera; le da una salvaje paliza por tener el retrato de su abuelo “pagano”…).
 La aculturación se observa en este intransigente padre que repudia a su propio padre, Papa-nnukwu, “por ser pagano y dedicarse a adorar a dioses de madera y de piedra”. Eugene rechaza radicalmente los patrones de su cultura de origen, la nigeriana, la de los igbo. Los jóvenes tienen prohibido convivir con su abuelo y sus tradiciones africanas. A través del abuelo, la autora critica duramente la pérdida de identidad del pueblo igbo. Cuando el territorio nigeriano fue ocupado por los británicos, los pueblos aborígenes fueron víctimas de un lento exterminio cultural. Chimamanda se preocupa de reflejar la cultura nigeriana a través de la lengua igbo que aparece diseminada a lo largo de la novela, las costumbres, las comidas, los olores, las flores, en suma, la “flor púrpura” (hibisco púrpura) que simboliza la libetrad, la individualidad.
 La visita de los jóvenes Jaja y Kambili a Nsukka, población en la que vive tía Ifeoma (hermana del padre) con sus tres hijos, supone una ruptura con su vida anterior en Enugu. Aquí aprenden y comprenden la tolerancia, la alegría, la pobreza compartida, la libertad…
 Al regresar de nuevo a su casa en Enugu, el cambio de mentalidad de los jóvenes ya no puede detenerse. Algo muy importante había transformado sus vidas. Tenían otra visión del mundo, otra perspectiva antes desconocida para ellos. Y es, precisamente, esta nueva percepción la que desencadena el final trágico de la novela.

martes, 14 de febrero de 2017

El tío Petros y la conjetura del Golbach, de A. Dioxiadis

Nesta novela relátase a historia dun matemático grego chamado Petros Papachrystos, que dedicou gran parte da súa vida a resolver un problema matemático chamado a Conxectura de Golbach, que a día de hoxe ninguén conseguiu cualificar como teorema. 
 Petros é un matemático moi prestixioso que de mozo tentou resolver a conxectura, pero despois de bastantes anos nos que non consegue importantes avances decide comezar a levar unha vida máis tranquila e unicamente dedicarse á súa gran paixón, o xadrez, e a coidar o seu horto e o seu xardín. Petros era desprezado polos seus dous irmáns. que o definian como un fracasado da vida, por non aproveitar as súas grandes cualidades matemáticas e pasarse metade da súa vida tentando resolver o imposible. O seu sobriño favorito, o protagonista do libro, decatouse do intento errado do seu tío e decidiu preguntarlle sobre iso. Desde ese mesmo instante o tío Petros vólvese a entusiasmar coa conxectura e volve tentar resolvela, o que lle provoca caer nun estado de tolemia e finalmente a morte tras un episodio de pánico no que di resolvela. 
 Recomendo este libro porque nos ensina que é bo tener paixón por algo, pero non ter tanta como para caer na tolemia.

domingo, 8 de enero de 2017

La isla del padre, de Fernando Marías

Los recuerdos son como los libros. Solo importan los que permanecen”. Así comienza La isla del padre, de Fernando Marías. Y así es su relato: una hojarasca de recuerdos de infancia, juventud y madurez que tienen como punto de partida la muerte de su padre, Leonardo Marías. Las relaciones paterno-filiales son, por lo tanto, el eje central de la obra. A la trama principal, el autor suma la reflexión sobre el propio acto de escribir, en un concienzudo esfuerzo metaliterario: “las palabras que elijo para contar quién fue mi padre cuentan en realidad quién soy yo”. Fernando Marías va pergeñando remembranzas que habían permanecido en estado de latencia y que, a raíz del óbito de su padre, afloran y se sedimentan en la casa familiar en la que comienza y termina su obra, cerrando una etapa de su vida, enterrada en el monte Pagasarri. Comprendemos así el proceso de escritura de la obra, la novelización de su experiencia vital.
 A los recuerdos desvaídos, difusos, imprecisos…, se añade lo ficticio, lo novelado, por lo que no podemos hablar de pura autobiografía, sino fundamentalmente de ficción. La narración se nos presenta, en ocasiones, confusa porque el lector camina entre recuerdos nebulosos, sin que estos queden lo suficientemente claros como el alcoholismo del hijo apenas sugerido o la estancia del padre en Madrid y en Buenos Aires. 
El libro es un homenaje al padre, sin embargo más que una elegía, es un canto a la vida que compartieron con sus altibajos. El autor idolatra a su padre, marino de profesión y casi siempre ausente por sus largos y, para el niño Fernando, fantásticos viajes, poblados de piratas, maleantes y leyendas. Escribe, en suma, para redimirse del tiempo perdido y no aprovechado con ese héroe misterioso -su padre- que se convierte en su referente vital.
 La evocación conduce al lector a diferentes espacios: al Bilbao natal del escritor, en el que destaca el monte Pagasarri, símbolo de la unión entre padre e hijo; a Lekeitio, donde rememora los veranos de la niñez; y al Madrid de los años setenta, en el que el joven Fernando comienza sus estudios. Los espacios recordados cobran gran importancia en el devenir del relato. En un ir y venir continuo entre Bilbao –ciudad de la infancia- y Madrid –ciudad de la juventud y madurez- el tiempo fluye inexorablemente. Solo el tren en el que recorre este camino se convierte en signo icónico del eterno presente: “en este libro el tren será terreno neutral en la guerra del Tiempo”. Otro espacio de significado vital es la casa familiar de Bilbao, la cual cobra vida, se humaniza a los ojos del escritor: “me ha llamado, ya solitaria, para que escriba aquí. Es ella la que me ha conducido por el pasillo hasta la mesa del pasado donde escribo. Es ella la que ahora me hace ver que soy la última persona que la habitará. Pero solo mientras escriba. Luego, apenas termine este libro, la casa morirá”. Un padre ausente, una casa que se cierra, un libro terminado y una etapa de la vida finalizada. 
 Desde el punto de vista narratológico, el juego de la temporalidad parece un arte. Son continuos los saltos temporales –analepsis, prolepsis- que se suceden a lo largo del relato, mostrándonos esa relación que comienza con el Miedo Mutuo “que desde el primer momento nos tuvimos mi padre y yo”, que impide que abran sus corazones y que gracias al regalo del reloj y al abrazo, a la Revolución Rusa y, sobre todo, al cine acaba desapareciendo para convertirse en complicidad. El cine es uno de los temas que nutren la novela y que forjan la personalidad fantaseadora del niño Fernando, que se convierte en un cinéfilo y en un futuro contador de historias. Por la obra “visionamos” desde La venganza de Ulzana, Grupo salvaje, El puente sobre el río Kwai, Los pájaros, de Hitchcock… hasta series como Bonanza, retrotrayendo al lector maduro a sus recuerdos de infancia y juventud. Vivimos en este sentido un viaje interior con el autor: sus recuerdos son también, en cierto sentido, nuestros recuerdos.

lunes, 19 de diciembre de 2016

Aire negro, de A. Fernández Paz

Cóctel literario xuvenil en blanco e negro: como elaboralo
 Ingredientes:
 - Unha historia de amor
 - Un chisco de pasado misterioso
 - Outro de loucura
 - Dous de medo
 - Unha porta aberta ao horror
 - Un final arrepiante 

    Mestúrense convenientemente os ingredientes, é dicir, sen cortarse que son adolescentes, e sempre na dose axeitada ao consumidor, é dicir, canto máis amor e medo, mellor que mellor. 
    Se ademais enchemos o cóctel de referencias culturais e recomendacións literarias de clásicos inesquencibles: Conrad, Stevenson, Lovecraft ou Poe, entón temos a novela perfecta, unha receita pensada tamén para obter os sabores e cores, non só da paisaxe e o acervo cultural propiamente galaicos, senón tamén do subconsciente colectivo (a Besta=o Mal) fronte á ciencia e as súas explicacións psicolóxicas. Cada quen que elixa. 
    Agustín Fernández Paz sabe como facer ese tipo de mestura, e interesar -sempre instruíndo- aos máis novos, sendo como é un gran coñecedor do sentir xuvenil.
    Para o resto dos educadores (profesores e como non, pais) unha última recomendación: axítese con movementos envolventes e uniformes e difúndase entre a rapazada, que falta lles fai.